Mizan ve Türleri
Mizanın işlevi, düzenlenmesi ve yakalayamadığı hatalar.
Mizan, büyük defterdeki bütün hesapların borç ve alacak toplamları ile bakiyelerinin bir tabloda toplanmasıdır. Amacı, kayıtların matematiksel doğruluğunu kontrol etmek ve mali tabloların hazırlanmasına zemin oluşturmaktır.
Mizanın yapısı
Mizanda dört sütun bulunur ve bu sütunların iki temel eşitliği sağlaması gerekir.
| Hesap | Borç toplamı | Alacak toplamı | Borç kalanı | Alacak kalanı |
|---|---|---|---|---|
| 100 Kasa | 147.000 | 85.000 | 62.000 | |
| 120 Alıcılar | 260.000 | 180.000 | 80.000 | |
| 153 Ticari Mallar | 310.000 | 190.000 | 120.000 | |
| 320 Satıcılar | 146.000 | 290.000 | 144.000 | |
| 500 Sermaye | 300.000 | 300.000 | ||
| 600 Yurtiçi Satışlar | 230.000 | 230.000 | ||
| 621 STMM | 190.000 | 190.000 | ||
| 632 Genel Yönetim Gid. | 222.000 | 222.000 | ||
| Toplam | 1.275.000 | 1.275.000 | 674.000 | 674.000 |
Borç toplamları sütunu ile alacak toplamları sütunu eşit olmalıdır. Aynı şekilde borç kalanları ile alacak kalanları da eşit olmalıdır. Bu eşitlikler bozuksa kayıtlarda hata vardır.
Mizan türleri
- Aylık mizan: Her ay sonunda düzenlenir, dönem içi kontrol amaçlıdır.
- Genel geçici mizan: Dönem sonunda, envanter işlemlerinden önce düzenlenir.
- Kesin mizan: Envanter ve düzeltme kayıtlarından sonra düzenlenir. Mali tablolar bu mizandan hazırlanır.
Mizanın yakalayamadığı hatalar
Mizanın tutması, kayıtların doğru olduğu anlamına gelmez. Yalnızca borç ve alacak tutarlarının eşit olduğunu gösterir. Aşağıdaki hatalar mizanı bozmaz ve fark edilmeden geçer.
- Yanlış hesaba kayıt: Satıcıya yapılan ödeme başka bir satıcının hesabına yazılırsa toplamlar tutar.
- Ters kayıt: Borçlanması gereken hesap alacaklandırılmış, alacaklanması gereken borçlandırılmışsa toplamlar yine eşittir.
- Çift kayıt: Aynı madde iki kez yazılırsa her iki taraf da eşit artar.
- Unutulan kayıt: Hiç yazılmayan bir işlem mizanda iz bırakmaz.
- Aynı tutarda iki hata: Birbirini götüren iki hata varsa mizan yine tutar.
Mizanın tutması gerekli ama yeterli değildir. Kayıtların içeriğinin doğruluğu, envanter işlemleriyle ve hesap bakiyelerinin mantık kontrolüyle sınanır. Kasa hesabının alacak kalanı vermesi ya da bir stok hesabının negatif çıkması, mizan tutsa bile hata olduğunu gösterir.
Bu konuyu gerçekten öğrenme rehberi
Bu bölümün amacı: işlemin dönem sonucuna ve mali tablo kalemlerine hangi kanaldan ulaştığını göstermek.
Başlamadan önce bilinmesi gerekenler: hesap sınıfları, bakiye mantığı, tahakkuk, değerleme ve dönem sonu işlemleri.
İşlem ve düşünme akışı
- Dönem başı bakiyeyi, dönem içi hareketi ve dönem sonu bakiyeyi ayırın.
- Stok, alacak, borç veya maliyetin hangi değerleme kuralıyla ölçüldüğünü belirleyin.
- Düzeltme, karşılık, amortisman veya yansıtma kaydını ana işlemden ayırın.
- Mizan bakiyesinin bilanço veya gelir tablosundaki karşılığını açıklayın.
Karar vermeden önce sorulacak sorular
- Bu olay hangi ekonomik kaynağı, borcu, geliri veya gideri değiştiriyor?
- Belge var mı; belge tarihi, işlem tarihi ve ödeme tarihi aynı mı?
- İşlem hangi hesapta izlenmeli ve bu hesabın normal bakiyesi nedir?
- Bu kayıt hangi mali tablo kalemini ve hangi dönemin sonucunu etkiliyor?
İstisnalar ve sınır durumları
Değerleme yöntemi, sayım farkı, karşılık, amortisman ve dönem sonu yansıtma işlemleri aynı hesabın dönem içi hareketinden farklı kurallar taşır.
Uygulama dosyası kontrol listesi
- Dönem içi kayıt ile dönem sonu düzeltmesini ayırmak.
- Brüt tutar, karşılık ve net defter değerini ayrı göstermek.
- Mizan toplamı denk olsa bile yanlış sınıflandırma ihtimalini araştırmak.
- Mali tablo etkisini hesap bazında izleyebilmek.
Kendini sınama
- Konuyu bir cümlede tanımlayıp kapsamına girmeyen bir örnek verebilir misiniz?
- Aynı işlemi peşin ve vadeli olarak kaydettiğinizde hangi hesap değişir?
- Bir tutarın dönemsellik veya vergi yönünden neden farklılaşabileceğini açıklayabilir misiniz?
- Kayıt doğru göründüğü halde hangi belge ve mutabakatlarla tekrar kontrol edersiniz?
İşlem dosyasını kurma
Örneği okurken önce kararın dayandığı bilgiyi, sonra kaydın sonucunu ayırın.
- Olayı tanımlayın: Örnek olay: işletme 100.000 TL bedelli bir malı vadeli satın alıyor ve örnek olarak %20 vergi uygulanıyor. 153 hesabı 100.000 TL, 191 hesabı 20.000 TL borç; 320 hesabı 120.000 TL alacak çalışır. Kayıt, belgedeki toplamla mutlaka eşleşmelidir.
- Hesapları kurun: Belge tarihini, hesapların borç-alacak yönünü ve yardımcı hesap açıklamasını aynı sırayla yazın. Ardından yevmiye toplamını mizan bakiyesiyle, mizanı da ilgili mali tablo kalemiyle karşılaştırın.
- Sonucu test edin: Kayıt denk olsa bile hesap seçimi yanlış olabilir. Ticari nitelik, vade, KDV ve dönem ayrımı kontrol edilmeden yalnızca borç-alacak eşitliğine güvenmeyin.
Sayısal mini örnek
Örnek olay: işletme 100.000 TL bedelli bir malı vadeli satın alıyor ve örnek olarak %20 vergi uygulanıyor. 153 hesabı 100.000 TL, 191 hesabı 20.000 TL borç; 320 hesabı 120.000 TL alacak çalışır. Kayıt, belgedeki toplamla mutlaka eşleşmelidir.
Çözüm ve sonuç
Çözüm: 100.000 TL mal bedeli ve 20.000 TL örnek vergi, toplam 120.000 TL borç doğurur. 153 hesabı 100.000 TL, 191 hesabı 20.000 TL borç; vadeli işlemde 320 hesabı 120.000 TL alacak çalışır. Borç toplamı ve alacak toplamı 120.000 TL'dir.
Bu örneği kendi belgenize uyarlarken tarih, tutar, vergi türü, vade ve yardımcı hesap açıklamasını ayrı ayrı yazın. Böylece kayıt yalnızca denk değil, sonradan izlenebilir olur.
Sık karıştırılan noktalar
- Belge tarihi ile ödeme tarihini aynı kabul etmeyin; tahakkuk ve nakit hareketi farklı günlerde olabilir.
- Hesap kodu doğru olsa bile karşı hesap, vergi uygulaması veya dönem ayrımı yanlış olabilir.
- Örnekteki tutarları güncel oran gibi kullanmayın; güncel parametre gerekiyorsa ilgili resmî kaynak bilgisini ve hesaplayıcıyı açın.
Bir adım daha ileri
Bir adım ileri: bu işlemi farklı bir belge, taraf veya dönemle tekrar kurup değişen varsayımı ve sabit kalan muhasebe mantığını not edin.