Değerleme İşlemleri

Vergi Usul Kanununa göre değerleme ölçüleri ve hangi varlığa hangisinin uygulandığı.

Değerleme, varlık ve borçların dönem sonunda hangi tutarla mali tablolara alınacağının belirlenmesidir. Vergi Usul Kanunu, her varlık türü için hangi ölçünün kullanılacağını ayrı ayrı düzenlemiştir. Bu, işletmelerin keyfi değerleme yaparak kârını istediği gibi göstermesini önler.

Değerleme ölçüleri

Vergi Usul Kanunundaki değerleme ölçüleri
Ölçü	Tanım
Maliyet bedeli	Varlığın elde edilmesi için yapılan bütün harcamalar
Borsa rayici	Borsada oluşan fiyat
Tasarruf değeri	Sahibi için taşıdığı gerçek değer
Mukayyet değer	Defterde kayıtlı olan değer
İtibari değer	Kıymetli evrakın üzerinde yazılı değer
Vergi değeri	Emlak vergisine esas değer
Rayiç bedel	Değerleme günündeki normal alım satım değeri
Emsal bedel	Gerçek değeri bilinmeyen varlığın benzerine göre değeri

Hangi varlık hangi ölçüyle

Varlık türüne göre değerleme ölçüsü
Varlık veya borç	Ölçü
Kasadaki Türk lirası	İtibari değer
Yabancı para	Borsa rayici, yoksa Merkez Bankası kuru
Stoklar	Maliyet bedeli
Maddi duran varlıklar	Maliyet bedeli
Senetsiz alacak ve borçlar	Mukayyet değer
Senetli alacak ve borçlar	Mukayyet değer, istenirse tasarruf değeri (reeskont)
Hisse senetleri	Alış bedeli
Tahviller	Borsa rayici

Maliyet bedeline neler girer

Bir varlığın maliyet bedeli yalnızca fatura tutarından ibaret değildir. Varlığı kullanılabilir hale getirmek için yapılan bütün harcamalar maliyete eklenir.

Satın alma bedeli
Nakliye ve sigorta giderleri
Gümrük vergileri ve ithalat masrafları
Montaj ve kurulum giderleri
İndirilemeyen KDV

İndirilebilen KDV maliyete eklenmez, 191 İndirilecek KDV hesabında izlenir. İndirim hakkı olmayan hallerde ise KDV varlığın maliyetine dahil edilir.

Bu konuyu gerçekten öğrenme rehberi

Bu bölümün amacı: kavramın kapsamını, muhasebe mantığını ve uygulamadaki sonuçlarını birlikte açıklamak.

Başlamadan önce bilinmesi gerekenler: borç-alacak eşitliği, hesap grupları, belge düzeni ve dönemsellik ilkesi.

İşlem ve düşünme akışı

İşlemin ekonomik olayını tek cümleyle yazın.
Belgeyi, tarihi, tarafları ve tutarın hangi döneme ait olduğunu ayırın.
Etkilenen hesapları niteliğine göre seçin; borç ve alacak yönünü gerekçelendirin.
Kayıt sonrası yardımcı defter, mizan ve ilgili mali tablo etkisini kontrol edin.

Karar vermeden önce sorulacak sorular

Bu olay hangi ekonomik kaynağı, borcu, geliri veya gideri değiştiriyor?
Belge var mı; belge tarihi, işlem tarihi ve ödeme tarihi aynı mı?
İşlem hangi hesapta izlenmeli ve bu hesabın normal bakiyesi nedir?
Bu kayıt hangi mali tablo kalemini ve hangi dönemin sonucunu etkiliyor?

İstisnalar ve sınır durumları

İşlemin peşin, vadeli, yabancı paralı, dönem sonuna taşan veya vergi istisnasına tabi olması temel kaydı değiştirebilir.

Uygulama dosyası kontrol listesi

Belge tarihi ile ödeme tarihini birbirine karıştırmamak.
Hesap kodunu yalnızca adına bakarak değil, ekonomik özüne göre seçmek.
KDV, stopaj, tevkifat ve dönem ayırma etkisini ayrıca incelemek.
Kaydın borç-alacak denkliğini belge ve yardımcı hesap bakiyesiyle karşılaştırmak.

Kendini sınama

Konuyu bir cümlede tanımlayıp kapsamına girmeyen bir örnek verebilir misiniz?
Aynı işlemi peşin ve vadeli olarak kaydettiğinizde hangi hesap değişir?
Bir tutarın dönemsellik veya vergi yönünden neden farklılaşabileceğini açıklayabilir misiniz?
Kayıt doğru göründüğü halde hangi belge ve mutabakatlarla tekrar kontrol edersiniz?

Kontrollü bir örnek

Bu işlemde açıklama satırı önemlidir: birkaç ay sonra dosyaya bakan biri kararın nedenini anlayabilmelidir.

Olayı tanımlayın: Örnek olay: bir işlem için önce belge düzenleniyor, ardından ekonomik olayın hangi hesap grubunu etkilediği belirleniyor. Tutarlar örnek olarak 10.000 TL seçilebilir; amaç güncel bir oran vermek değil, kayıt akışını görünür kılmaktır.
Hesapları kurun: Belge → hesap → karşı hesap → dönem etkisi sırasını izleyin. İşlemin varlık, borç, gelir veya gider niteliğini yazmadan hesap kodu seçmeyin; vade ve ödeme biçimini ayrıca not edin.
Sonucu test edin: Genel Muhasebe içinde benzer görünen kavramları tek bir kayıtla genellemeyin. İstisna, dönem sonu aktarımı veya yardımcı hesap gerekip gerekmediğini işlem bazında kontrol edin.

Sayısal mini örnek

Örnek olay: bir işlem için önce belge düzenleniyor, ardından ekonomik olayın hangi hesap grubunu etkilediği belirleniyor. Tutarlar örnek olarak 10.000 TL seçilebilir; amaç güncel bir oran vermek değil, kayıt akışını görünür kılmaktır.

Çözüm ve sonuç

Çözüm: 10.000 TL örnek tutarda önce ekonomik nitelik belirlenir. Varlık veya gider artıyorsa borç, kaynak veya gelir artıyorsa alacak yönü değerlendirilir; karşı hesap ödeme biçimine göre seçilir. Rakamın kendisi değil, tutarın hangi belge ve döneme ait olduğu belirleyicidir.

Bu örneği kendi belgenize uyarlarken tarih, tutar, vergi türü, vade ve yardımcı hesap açıklamasını ayrı ayrı yazın. Böylece kayıt yalnızca denk değil, sonradan izlenebilir olur.

Sık karıştırılan noktalar

Belge tarihi ile ödeme tarihini aynı kabul etmeyin; tahakkuk ve nakit hareketi farklı günlerde olabilir.
Hesap kodu doğru olsa bile karşı hesap, vergi uygulaması veya dönem ayrımı yanlış olabilir.
Örnekteki tutarları güncel oran gibi kullanmayın; güncel parametre gerekiyorsa ilgili resmî kaynak bilgisini ve hesaplayıcıyı açın.

Bir adım daha ileri

Bir adım ileri: bu işlemi farklı bir belge, taraf veya dönemle tekrar kurup değişen varsayımı ve sabit kalan muhasebe mantığını not edin.